Log in here

Meer Duurzaamheid


Aan de slag met duurzaamheid en mondiaal burgerschap

Het thema Meer Duurzaamheid biedt scholen verschillende voorbeeldactiviteiten, materialen en tips om zelf aan de slag te gaan met duurzaamheid en mondiaal burgerschap. Veel activiteiten kunnen tijdens het gewone lesprogramma plaatsvinden. De school kan zelf bepalen hoeveel tijd zij wil besteden aan het thema, bijvoorbeeld in relatie tot de burgerschapsdoelen die de school zich stelt. Ook is het mogelijk om met de gegeven activiteiten en materialen zelf een project samen te stellen.

Wereld-leren biedt op deze website:

  • Een voorbeeldproject Meer Duurzaamheid (met activiteiten voor leerkrachten, kinderen en ouders) met daarin onder meer scenariodenken over de toekomst van het onderwijs en een denk- en ontwerpproject in de klas
  • Activiteiten voor kinderen (onder meer creatief denken, ontwerpen, een duurzame excursie)
  • Activiteiten voor leerkrachten (scenariodenken met het team)
  • Activiteiten voor ouders (zoals denken over de toekomst van je kind, duurzame acties)
  • Diverse materialen (onder meer handleidingen voor leerkrachten om zelf activiteiten of workshops te verzorgen)
  • Links naar aanbieders van extra materialen, activiteiten en workshops om het programma aan te vullen of uit te breiden
  • Meer lezen over duurzaamheid, toekomstscenario’s en mondiaal burgerschap

Mondiaal burgerschap en duurzame wereld

Hoe denken kinderen over de toekomst? Over hun toekomst, maar ook die van de aarde? Economische veranderingen, klimaatveranderingen, voedsel-, drinkwater- en energiecrises, armoede en ziekte maken de toekomst van de wereld, en daardoor die van het individu, onvoorspelbaar. Hoe denken kinderen over deze veranderingen, en zien zijn zichzelf als verantwoordelijk en capabel in het bijdragen aan hun leefomgeving en hun toekomst? Daarover gaat het thema Meer Duurzaamheid.

Uit onderzoek van NCDO in 2012 blijkt dat slechts één op de tien kinderen denkt dat het de goede kant opgaat met de wereld. Vier op de vijf kinderen vindt dat we met z’n allen zuiniger moeten zijn met de aarde. 75% vindt dat het noodzakelijk is om iets te doen aan armoede. Ruim de helft wil iets doen aan armoede in andere landen en helpen de wereld eerlijker en veiliger te maken. Ruim drie op de vijf kinderen voelt zich verantwoordelijk voor het bijdragen aan een beter milieu. Echter, naarmate kinderen ouder worden neemt het gevoel van verantwoordelijkheid en de behoefte zelf bij te dragen af. Kinderen in groep 8 vertonen volgens het onderzoek minder mondiaal burgerschapsgedrag dan kinderen in groep 6 en 7, waarbij dit gedrag wordt beschreven als het zuinig omgaan met energie en water, consumentengedrag, informatie zoeken over de wereld, geld inzamelen voor en doneren aan goede doelen.

Het onderwijs is gericht op de toekomst van kinderen, het wil kinderen toerusten voor het leven en werken in de toekomst. De methoden die het onderwijs traditioneel tot haar beschikking heeft, zijn echter gebaseerd op de werkelijkheid van het verleden en het heden. Inmiddels verandert de wereld in hoog tempo en volgen diverse ontwikkelingen elkaar snel op. Het is daardoor van belang kinderen en jongeren vooral toe te rusten om zich staande te houden in zo’n stormachtige omgeving en daarnaast bij te kunnen dragen aan nieuwe en duurzame ontwikkelingen.

Duurzaamheid en duurzame ontwikkeling

Streven naar duurzaamheid raakt steeds meer ingeburgerd, maar wat betekent het nu eigenlijk? En wat kunnen we daar als (toekomstige) burgers mee? Een veel gebruikte definitie is die van Brundlandt uit het rapport ‘Our Common Future’:
“Duurzame ontwikkeling is ontwikkeling die aansluit op de behoeften van het heden zonder het vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar te brengen.”
Dat is een heldere definitie maar op het moment dat je er zelf mee aan de slag wil, stuit je op problemen. Want wanneer brengen we het vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in gevaar? Hier gaat veel van het debat over. In de kern komt het er op neer dat we niet weten wat de toekomst brengt, dus hoe kunnen we daarop vooruit lopen? Enerzijds kunnen we op basis van wat we weten over hoe de aarde zich heeft ontwikkeld iets zeggen over waar het heen gaat en wat de uitdagingen zijn. Anderzijds moeten we leren omgaan met onzekerheid in ons leven en onze samenleving daar op inrichten. Daar hoort het vermogen bij om in verschillende situaties onderbouwde keuzes te maken. Het is belangrijk dat we onze kinderen leren nadenken over die keuzes en om ze een basisbegrip te geven van hoe de wereld werkt in relatie tot al die problemen die zijn verbonden met het begrip duurzaamheid. Zo wordt duurzaamheid meer dan een verzameling van die problemen, maar een basis voor handelen – een handelingsperspectief.
Er wordt steeds meer duidelijk over de samenhang tussen wat wij doen en hoe onze omgeving daarop reageert. Veel kennis is in grote lijnen vrij onomstreden, in elk geval in de wetenschap. Vrijwel iedereen erkent bijvoorbeeld dat er klimaatverandering plaats vindt en dat dit onder invloed van de mens sneller gebeurt dan in natuurlijke cycli van opwarming en afkoeling. Maar de volgende vraag is wat we er aan gaan doen. Zijn de problemen zo groot dat alleen de overheid dat kan oplossen? En zijn ze zo complex dat alleen experts er iets zinnigs over kunnen zeggen?
Begrip van de uitdagingen die ons te wachten staan biedt kinderen een basis om duurzaamheid deel te maken van hun handelen in het dagelijks leven, thuis, op school en in andere sociale samenhangen. Door ze te leren omgaan met complexiteit en ze te leren denken in verbanden (systeemdenken), krijgen ze inzicht in de gevolgen van hun handelen. De natuur is daarbij een inspiratie. Kleine veranderingen op de juiste plek kunnen grote veranderingen in gang zetten. Door zelf iets te doen kunnen andere mensen er van leren (ook als het mislukt!). En door zicht te hebben op een groter doel (goed leven, gezondheid, blijvende beschikbaarheid van gezond -en lekker- voedsel e.d.) kun je je ook flexibeler opstellen in de weg daar naartoe. Want de natuur leert ons dat elk onderdeel van de natuur een functie vervult in het grotere geheel, maar ook dat als een onderdeel verandert of wegvalt, andere onderdelen het overnemen en er een nieuwe balans ontstaat. Daarom kan een goed idee of ontwerp – hoe vergezocht ook – in de toekomst zomaar een uitkomst blijken.

Werken met toekomstscenario’s

Binnen het thema Meer Duurzaamheid denken kinderen zelf na over de toekomst, hun eigen toekomst en die van hun omgeving. Het doel is om handvatten geven om zelf oplossingen te bedenken en verantwoordelijkheid te dragen, bijvoorbeeld door te werken met de scenariomethode, waarbij de deelnemers zich voorstellen hoe de toekomst eruit ziet en zich bewust worden van eigen waarden, bestaande trends en onzekerheden. De scenariomethode is een interactief en collectief leerproces, dat kan worden ingezet om specifieke leerdoelen te bereiken zoals:

  • flexibel en creatief denken;
  • onderzoeken van omgevingsfactoren;
  • herkennen van maatschappelijke ontwikkelingen;
  • samenwerken met anderen;
  • ontdekken dat er meerdere antwoorden en oplossingen mogelijk zijn;
  • ontdekken van verschillende waarden en belangen;
  • omgaan met onzekerheid en verandering.

In het thema Meer Duurzaamheid wordt het scenariodenken op verschillende wijzen en in verschillende contexten toegepast. Leerkrachten denken na over de toekomst van het onderwijs. Ouders denken na over de toekomst van hun kinderen en hoe daarop te anticiperen. Kinderen denken na over de toekomst van de wereld en hoe zij hun persoonlijke toekomstbeeld daarbinnen zien.

Verantwoording van het thema Meer Duurzaamheid

Het thema Meer Duurzaamheid gaat over het denken over de toekomst en het duurzaam handelen ten behoeve van die toekomst. Kinderen doen kennis op over natuur en milieu, techniek en wereldoriëntatie en oefenen vaardigheden en houdingen die passen bij mondiaal burgerschap. Dit gebeurt bijvoorbeeld door deelname aan een scenario- en ontwerpproject op school. De school vormt op deze wijze een oefenplaats voor mondiaal burgerschap.

Meer Duurzaamheid levert een bijdrage aan de volgende kerndoelen binnen het leergebied Oriëntatie op jezelf en de wereld:

  • De leerlingen leren met zorg om te gaan met het milieu (kerndoel 39).
  • De leerlingen leren zorg te dragen voor de lichamelijke en psychische gezondheid van henzelf en anderen (kerndoel 34).
  • De leerlingen leren oplossingen voor technische problemen te ontwerpen, uit te voeren en te evalueren (kerndoel 45).

Daarnaast draagt het thema ook bij aan de volgende kerndoelen binnen het leergebied Nederlands:

  • De kinderen leren zich naar vorm en inhoud uit te drukken bij het geven en vragen van informatie, het uitbrengen van verslag, het geven van uitleg, het instrueren en bij het discussiëren (kerndoel 2).
  • De leerlingen leren informatie te beoordelen in discussies en een gesprek dat informatief of opiniërend van karakter is en leren met argumenten te reageren (kerndoel 3).

Meer Duurzaamheid richt zich in eerste instantie op leerkrachten in het basisonderwijs, kinderen in de bovenbouw van het basisonderwijs en hun ouders. De school kan ervaringen en onderdelen van Meer Duurzaamheid benutten om aandacht voor mondiaal burgerschap en duurzaamheid structureel in te bedden in haar onderwijsaanbod en uit te breiden naar alle bouwen. Klik hier voor informatie over de doelgroepen en doelen van Meer Duurzaamheid.

Het aanbod van Meer Duurzaamheid

Het aanbod van Meer Duurzaamheid bestaat uit de volgende onderdelen:

Voorbeeldproject duurzaamheid en mondiaal burgerschap

Stichting Wereld-leren heeft op basisscholen in Rotterdam als pilot een project Meer Duurzaamheid uitgevoerd. Op basis van de ervaringen van deze pilot is het onderstaand voorbeeldproject samengesteld. Het project kent de volgende onderdelen: voorbereiden, reflecteren, inspireren, participeren en evalueren. Per onderdeel kunnen de volgende activiteiten worden uitgevoerd:

Voorbereiding: Teamgesprek scenariodenken over toekomst van het onderwijs
Reflectie in de klas: Spel, bijvoorbeeld Dwartet, duurzaamheidsspel BliepBliep of duurzaamheidspel The System (12+)
Inspiratie: Duurzame excursie (bijvoorbeeld stadslandbouw, dakakker, dakpark, waterplein, drijvend paviljoen Rijnhaven).
Participatie: Denk- en ontwerpproject in de klas, activiteit creatief schrijven over de toekomst, klassenbezoek van duurzaam ontwerper/onderzoeker/ondernemer, presentatie van de ontwerpen in de school
Optioneel: ouders betrekken (met ouderworkshop of rol in participatietraject)
Evaluatie: Groepsgesprek in de klas over leerpunten project

Activiteiten voor kinderen
  • Films over klimaatverandering, bijvoorbeeld: Kinderen en klimaatverandering (kinderen vertellen over klimaatverandering)
  • Duurzame excursie in Rotterdam (bijvoorbeeld stadslandbouw, dakakker, dakpark, waterplein, drijvend paviljoen Rijnhaven). Zie www.urban2020.nl
  • Spel, bijvoorbeeld Dwartet, duurzaamheidsspel BliepBliep of duurzaamheidsspel The System (12+)
  • Denk- en ontwerpproject in de klas (zie handleiding bij materialen)
  • Workshop creatief schrijven over de toekomst (zie handleiding bij materialen voor uitvoering door leerkracht; workshop kan ook worden ingekocht via www.anneliesgoedhart.com)
  • Klassenbezoek van duurzaam ontwerper / onderzoeker / ondernemer (bijvoorbeeld Paul de Graaf)
  • Presentatie van de ontwerpen (in de school – zie tips bij materialen)
  • Diverse acties in de eigen leef- en schoolomgeving (zie tips bij materialen)
Activiteiten voor leerkrachten
  • Teamactiviteit scenariodenken over toekomst van het onderwijs (zie materialen voor handleiding)
Activiteiten voor ouders
  • Ouderactiviteit scenariodenken over toekomst van je kind (zie handleiding bij materialen)
  • Diverse acties in de eigen leef- en schoolomgeving (zie tips bij materialen)
  • Deelname ouders aan theatervoorstelling, filmvertoning of excursie
  • Deelname ouders aan presentatie ontwerpproject op school

Materialen

De onderstaande materialen zijn voor scholen die met Meer Duurzaamheid aan de slag willen, kosteloos beschikbaar. Voor toegang tot de materialen is een gebruikersnaam en wachtwoord nodig. Heeft u belangstelling voor de materialen of heeft u vragen? Stuur ons een bericht via info@wereld-leren.nl.

  • Achtergrondinformatie over duurzaamheid (‘spiekbrief voor leerkrachten’)
  • Handleiding teamactiviteit Meer Duurzaamheid (activiteit voor leerkrachten)
  • Handleiding ouderactiviteit Meer Duurzaamheid (activiteit voor ouders)
  • Handleiding groepsproject Meer Duurzaamheid (activiteit voor kinderen)
  • Activiteit creatief schrijven (activiteit voor kinderen)
  • Informatie voor ouders over duurzaamheid(voor ouders)
  • 28 tips voor meer duurzaamheid (voor kinderen en volwassenen)

Links naar aanbieders van extra materialen, activiteiten en workshops

www.pauldegraaf.eu
www.anneliesgoedhart.com
www.leraar24.nl/dossier/286/duurzame-ontwikkeling-in-het-onderwijs
www.leraar24.nl/dossier/133/systeemdenken
www.samsam.net (educatief platform over wereldburgerschap voor kinderen)
wetenschap.infonu.nl/diversen/3191-de-gaia-theorie.html
www.oneworld.nl/wetenschap/waterkever (voorbeelden uit de natuur)
www.urban2020.nl
www.speeljegroen.nl

Meer lezen

Lovelock, J., Gaia. Genezing van de aarde. VBK Media: Utrecht. 2001.

Marshall, N., Save the planet. 52 slimme ideeën om de wereld te verbeteren. Uitgeverij Thema: Zaltbommel. 2009.

NCDO, Nederlanders en mondiaal burgerschap 2012. 2012.

Simons, E., Alle grote wereldproblemen en hun oplossingen. Doe mee. Uitgeverij Querido: Amsterdam. 2007

UN-rapport ‘Our common future’. World Commission on Environmont and Development. 1987.