Log in here

Meer Democratie


Aan de slag met democratisch burgerschap

Het thema Meer Democratie biedt scholen verschillende voorbeeldactiviteiten, materialen en tips om zelf aan de slag te gaan met democratisch burgerschap. Veel activiteiten kunnen tijdens het gewone lesprogramma plaatsvinden. De school kan zelf bepalen hoeveel tijd zij wil besteden aan het thema, bijvoorbeeld in relatie tot de burgerschapsdoelen die de school zich stelt. Ook is het mogelijk om met de gegeven activiteiten en materialen zelf een project samen te stellen.

Wereld-leren biedt op deze website:

  • Een voorbeeldproject democratisch burgerschap (met activiteiten voor leerkrachten, kinderen en ouders) met daarin onder meer een teamgesprek en tips voor ouders over democratie, dialoog en opvoeding)
  • Activiteiten voor kinderen (onder meer bezoek aan de Tweede Kamer, oefenen met het spel Democracity, filosoferen over democratie, een participatieproject op school, etc.)
  • Activiteiten voor leerkrachten (teamgesprek over democratie, teamactiviteit over democratische houdingen, filosoferen op school)
  • Activiteiten voor ouders (oudergesprek over democratie en burgerschap, deelname participatietraject van hun kinderen)
  • Diverse materialen (onder meer handleidingen voor leerkrachten om zelf gesprekken of workshops te verzorgen)
  • Links naar aanbieders van materialen, activiteiten en workshops om het programma aan te vullen of uit te breiden
  • Meer lezen over burgerschap en democratie

Burgerschapsvorming in de praktijk

Anders dan taal en rekenen is burgerschap een diffuus begrip dat zonder heldere visie en opvattingen moeilijk effectief te implementeren is in het onderwijs. Burgerschap heeft voor de een te maken met fatsoen en voor de ander met behulpzaamheid. Burgerschap gaat voor de een over je aanpassen aan de geldige regels en voor de ander over meebepalen hoe deze regels eruit moeten zien. In de praktijk blijkt dan ook dat scholen het lastig vinden om een eigen visie op burgerschap te ontwikkelen en deze te vertalen naar een samenhangend aanbod. De Onderwijsraad heeft daarom in 2012 geadviseerd om het leren functioneren in een democratische samenleving tot inhoudelijke kern van het burgerschapsonderwijs te maken. Democratisch burgerschap biedt een kader dat voor alle kinderen relevant is en schept tevens ruimte aan scholen om een eigen visie op burgerschap te ontwikkelen. Voor de uitwerking van democratisch burgerschap sluiten we aan bij het gedachtegoed van de Amerikaanse filosoof en pedagoog John Dewey.

Democratie en burgerschap

Volgens John Dewey is democratie meer dan alleen een regeringsvorm. Het is een bepaalde wijze van samenleven, een gedeelde ervaring waarin het gesprek met elkaar een centrale plaats inneemt. De democratische samenleving veronderstelt dat mensen op elkaar gericht zijn, hun ervaringen afstemmen en samen keuzes maken over zaken die iedereen aan gaan. Die keuzes worden op een vreedzame, geweldloze wijze gemaakt, waarbij regels en kaders gelden die niet zomaar ter discussie staan (zoals bepaalde rechten en vrijheden).

Een democratische samenleving vraagt dus van haar leden dat ze op elkaar gericht zijn en zo een gemeenschap vormen, dat ze met elkaar communiceren over gedeelde onderwerpen, dat ze zich verbinden aan uitgangspunten en regels om beslissingen te nemen en conflicten vreedzaam op te lossen. Deze leden zijn democratische burgers.
Kinderen leren de benodigde democratische vaardigheden en houdingen niet vanzelf. Kinderen verwerven de democratische levenswijze door in praktijken ervaringen op te doen. De school is één van de plaatsen waar kinderen deze democratische ervaringen kunnen opdoen.

Verantwoording van Meer Democratie in relatie tot burgerschapsopdracht scholen

Binnen het thema Meer Democratie staat de voorbereiding op deelname aan de democratische samenleving centraal. Met het aanbod van Meer Democratie doen kinderen kennis op van democratie en democratische processen en oefenen ze in democratische vaardigheden en houdingen. Dit gebeurt onder meer door deelname aan een participatietraject op school. De school vormt op deze wijze een oefenplaats voor burgerschap.

Meer Democratie draagt hiermee direct bij aan de opdracht die scholen hebben in het kader van burgerschap en aan het realiseren van kerndoelen die een relatie hebben met burgerschap. Met de activiteiten van Meer Democratie kunnen scholen expliciet aandacht besteden aan twee van de vier aandachtspunten waarop de Onderwijsinspectie in het kader van het burgerschapsaanbod op school toetst, namelijk aandachtspunt 3 (voorbereiding op deelname aan de democratische rechtsstaat) en aandachtspunt 4 (school als oefenplaats voor burgerschap). Impliciet draagt het project ook bij aan de aandachtspunten 1 (sociale competenties) en 2 (openheid naar de samenleving en omgaan met diversiteit). De Onderwijsinspectie eist dat de school in haar onderwijs aan minimaal twee van deze vier aandachtspunten voldoende aandacht besteedt.

Wat betreft de kerndoelen levert Meer Democratie een bijdrage aan kerndoelen 2 (leren zich uit te drukken en te discussiëren), 3 (informatie beoordelen in discussies, argumenteren), 36 (staatsinrichting, rol als burger), 37 (respect voor algemeen aanvaarde normen en waarden) en 38 (respectvol omgaan met diversiteit).

Meer Democratie richt zich in eerste instantie op leerkrachten in het basisonderwijs, kinderen in de bovenbouw van het basisonderwijs en hun ouders. De school kan ervaringen en onderdelen van Meer Democratie benutten om burgerschapsvorming structureel in te bedden in haar onderwijsaanbod en uit te breiden naar alle bouwen. Klik hier voor informatie over de doelgroepen en doelen van Meer Democratie.

Het aanbod van Meer Democratie

Het aanbod van Meer Democratie bestaat uit de volgende onderdelen:

Voorbeeldproject democratisch burgerschap

Stichting Wereld-leren heeft op basisscholen in Rotterdam als pilot een project Meer Democratie uitgevoerd. Op basis van de ervaringen van deze pilot is het onderstaand voorbeeldproject samengesteld. Het project kent de volgende onderdelen: voorbereiden, reflecteren, inspireren, participeren en evalueren. Per onderdeel kunnen de volgende activiteiten worden uitgevoerd:

Voorbereiding: Teamgesprek over burgerschap en democratie
Reflectie in de klas: Filosoferen over democratie, democratiequiz
Inspiratie: Bezoek aan Binnenhof met de klas (inclusief spel Democracity)
Participatie: Uitvoering participatietraject in de klas(sen) over een onderwerp dat er toe doet voor de schoolpraktijk
Optioneel: ouders betrekken (met ouderworkshop of rol in participatietraject)
Evaluatie: Groepsgesprek in de klas over leerpunten project

Activiteiten voor kinderen
  • Bezoek aan Den Haag / Tweede Kamer met spel Democracity, te boeken bij ProDemos (www.prodemos.nl)
    Participatieproject in de klas (zie handleiding bij materialen)
  • Workshop campagne voeren (zie handleiding bij materialen voor uitvoering door leerkracht; workshop kan ook worden ingekocht via www.anneliesgoedhart.com)
  • Workshop filosoferen in de klas (zie gesprekshandleiding bij materialen voor uitvoering door leerkracht; workshop kan ook worden ingekocht via www.filosoferenopschool.nl)
  • Democratiequiz – zie materialen
Activiteiten voor leerkrachten
  • Teamgesprek over democratie – zie materialen voor handleiding
  • Teamactiviteit (met rollenspel) over democratische houdingen – zie materialen voor handleiding (kan eventueel als workshop worden ingekocht via Stichting Wereld-leren)
  • Workshop filosoferen op school (zie gesprekshandleiding bij materialen voor zelfstandige uitvoering door leerkracht; workshop kan ook worden ingekocht via www.filosoferenopschool.nl)
Activiteiten voor ouders
  • 20 tips voor meer democratie en burgerschap (zie materialen)
  • Rondetafelgesprek over democratie, dialoog en opvoeding thuis (zie materialen, kan als workshop ook worden ingekocht via Stichting Wereld-leren)
  • Deelname ouders aan participatieproject en/of stemming
  • Deelname ouders aan bezoek aan Den Haag

Materialen

De onderstaande materialen zijn voor scholen die met Meer Democratie aan de slag willen, kosteloos beschikbaar. Voor toegang tot de materialen is een gebruikersnaam en wachtwoord nodig. Heeft u belangstelling voor de materialen of heeft u vragen? Stuur ons een bericht via info@wereld-leren.nl.

  • Vuistregels voor democratisch burgerschap (spiekbrief voor leerkrachten)
  • Handleiding filosofisch teamgesprek over democratie (activiteit voor leerkrachten)
  • Handleiding teamactiviteit democratische houdingen (activiteit voor leerkrachten)
  • Filosoferen met kinderen – info en tips (informatie voor leerkrachten)
  • Activiteit filosoferen met kinderen over democratie (activiteit voor kinderen)
  • Handleiding groepsproject Meer Democratie (activiteit voor kinderen)
  • Activiteit campagne voeren (activiteit voor kinderen)
  • Democratiequiz met achtergrondinformatie democratie (voor kinderen en volwassenen)
  • Handleiding oudergesprek over democratie in de opvoeding (activiteit voor ouders)
  • 20 tips voor meer democratie en burgerschap (voor kinderen en volwassenen)

Links naar aanbieders van materialen, activiteiten en workshops

www.kinderverkiezingen.nl
www.prodemos.nl
www.derdekamer.nl
www.anneliesgoedhart.com
www.ateliervandeverbeelding.nl
www.filosoferenopschool.nl
www.burgerschapindeschool.nl
Museum Belvue (voor het bestellen van de speeldoos Democracity)
Zangexpress (democratielied)

Meer lezen

Bartels, R. (2013). Democratie leren door filosoferen. Denken, dialoog en verschil in de basisschool. Budel: Uitgeverij Damon.

Bas, J. de (2012). Burgerschapsvorming: Jong gedaan, oud geleerd. Amersfoort: ThiemeMeulenhoff. Zie ook http://www.paboburgerschapsvorming.nl.

Berding, J. (1999). De participatie-pedagogiek van John Dewey. Opvoeding, ervaring en curriculum. Leiden: DSWO Press (dissertatie VUA).
Bron, J. (2006), Een Basis voor Burgerschap. Een Inhoudelijke Verkenning voor het Funderend Onderwijs. Enschede: SLO.
Bron, J., Veugelers, W. & Van Vliet, E. (2009). Leerplanverkenning actief burgerschap: handreiking voor schoolontwikkeling. Enschede: SLO
Dewey, J. (2011). John Dewey over opvoeding, onderwijs en burgerschap. Een keuze uit zijn werk. Door J. Berding. Amsterdam: SWP.

Leenders, H. & Veugelers, W. (2004). Waardevormend onderwijs en burgerschap: een pleidooi voor een kritisch-democratisch burgerschap. Pedagogiek, 24(4), 361-375.

Onderwijsraad (2012), Advies Verder met burgerschap in het onderwijs. Den Haag: Onderwijsraad.

Pauw, L. (2013). De vreedzame school. Amsterdam: SWP.

Peschar, J., Hooghoff, H., Dijkstra, A. B. & Ten Dam, G. (2011). Scholen voor burgerschap. Naar een kennisbasis voor burgerschapsonderwijs. Apeldoorn: Garant Uitgeverij.

Ploeg, P.A. van der. (1995). Opvoeding en politiek in de overlegdemocratie. Baarn: Uitgeverij Intro.

Winter, M. de (2011). Verbeter de wereld, begin bij de opvoeding. Vanachter de voordeur naar democratie en verbinding. Amsterdam: Uitgeverij SWP.

Voor kinderen: L. Garlando, Ik haat politiek (zie www.tutti.nl).